รีวิวหนัง May December (2023) รัก ร่าน ร้าย

รีวิวหนัง May December (2023) รัก ร่าน ร้าย ในจักรวาลภาพยนตร์ของ ท็อดด์ เฮย์นส์ (Todd Haynes) พื้นผิวที่ดูฉาบฉวยมักซุกซ่อนความโกลาหลทางอารมณ์ที่ปั่นป่วนที่สุด “May December” (ในชื่อไทย “รัก ร่าน ร้าย”) ก็มิได้เป็นข้อยกเว้น หากแต่ยังเป็นผลงานที่กลั่นกรองแนวคิดอันเป็นลายเซ็นของเขาออกมาได้อย่างเฉียบคมและน่าขนลุกที่สุดเรื่องหนึ่ง นี่คือภาพยนตร์ที่ว่าด้วยการ “เฝ้ามอง” การ “เลียนแบบ” และ “การแสดง” ที่ซ้อนทับกันหลายชั้น จนกระทั่งเส้นแบ่งระหว่างความจริง (Truth) และการสวมบทบาท (Performance) พร่าเลือนจนแทบแยกไม่ออก

ภาพยนตร์เรื่องนี้ไม่ได้มาเพื่อพิพากษาศีลธรรมของตัวละคร หรือนำเสนอข้อสรุปที่ชัดเจนเกี่ยวกับความสัมพันธ์ต้องห้ามอันเป็นศูนย์กลางของเรื่อง (ซึ่งเกิดขึ้นเมื่อ 20 ปีก่อนเหตุการณ์ในหนัง) ตรงกันข้าม เฮย์นส์ใช้เหตุการณ์อื้อฉาวในอดีตนั้นเป็นเพียงเวทีสำหรับการสำรวจสิ่งที่น่าสะพรึงกลัวยิ่งกว่า: ธรรมชาติของการเล่าเรื่อง (Storytelling) การแปรรูปบาดแผลทางใจให้กลายเป็นศิลปะ (The commodification of trauma) และราคาที่เราต้องจ่ายเมื่อพยายามทำความเข้าใจอดีตของผู้อื่น! นี่คือบทวิเคราะห์เชิงลึกที่จะเจาะทะลุเปลือกนอกอันสวยงามของ “May December” เพื่อสำรวจกลไกการทำงานของมันใน 3 องค์ประกอบหลัก: “เนื้อเรื่อง” (ในฐานะโครงสร้างเชิงแนวคิด) “ภาพ” (ในฐานะสุนทรียศาสตร์ที่รับใช้ธีม) และ “การแสดง” (ในฐานะเครื่องมือในการสำรวจอัตลักษณ์) โดยจะหลีกเลี่ยงการสรุปย่อเหตุการณ์ แต่เน้นไปที่การวิเคราะห์เชิงวิพากษ์ถึงสิ่งที่ภาพยนตร์กำลังสื่อสารกับผู้ชม

การวิเคราะห์ “เนื้อเรื่อง”: เวทีแห่งการแสดงและการปฏิเสธความจริง

หากจะกล่าวว่า “May December” ไม่เน้นเรื่องย่อ ก็เพราะ “พล็อต” ที่แท้จริงของมันไม่ใช่เหตุการณ์อื้อฉาวในอดีต แต่คือ “การมาถึง” ของ เอลิซาเบธ แบร์รี่ (รับบทโดย นาตาลี พอร์ตแมน) นักแสดงสาวผู้กำลังจะสวมบทบาทเป็น เกรซี่ แอทเธอร์ตัน-ยู (รับบทโดย จูลีแอนน์ มัวร์) ในภาพยนตร์ชีวประวัติ

แก่นแท้ของ “เนื้อเรื่อง” ใน “May December” คือการปะทะกันของ “การแสดง” สองรูปแบบ:

1. การแสดงเพื่อการดำรงอยู่ (Performance for Survival): เกรซี่ คือบุคคลที่สร้างเกราะป้องกันตัวเองด้วยการ “แสดง” เป็น “ภรรยาผู้มีความสุข” “แม่ผู้ทุ่มเท” และ “ผู้หญิงที่ถูกเข้าใจผิด” ตลอด 20 ปีที่ผ่านมา เธอดำรงชีวิตอยู่ได้ด้วยการปฏิเสธความจริง (Denial) อย่างสิ้นเชิง ต่อตรรกะและศีลธรรมของสังคม เธอกำหนดเรื่องเล่า (Narrative) ของตัวเองขึ้นมาใหม่ ว่าความสัมพันธ์ของเธอกับ โจ ยู (ผู้ซึ่งขณะนั้นอายุเพียง 13 ปี) คือ “ความรัก” ที่บริสุทธิ์ การแสดงของเกรซี่จึงเป็นกลไกป้องกันตัวที่ฝังแน่นจนกลายเป็นตัวตนของเธอเอง
2. การแสดงเพื่อการเสพสม (Performance for Consumption): เอลิซาเบธ คือนักล่าที่สวมหน้ากากของ “นักวิจัยผู้เห็นอกเห็นใจ” เธออ้างว่าต้องการ “ทำความเข้าใจ” เกรซี่ แต่กระบวนการของเธอนั้นคือการ “ดูดกลืน” (Absorption) เธอไม่เพียงสัมภาษณ์ แต่ยังเลียนแบบท่าทาง ลองเสื้อผ้า และพยายามถอดรหัสทุกองค์ประกอบของเกรซี่ เพื่อนำไป “บริโภค” และ “แปรรูป” เป็นผลงานศิลปะของตน

โครงสร้างเชิงอภิปัญญา (Meta-Narrative)

บทภาพยนตร์ของ แซมมี่ เบิร์ช (Samy Burch) มีความหลักแหลมในการสร้าง “หนังซ้อนหนัง” (A film within a film) บทพูดของเอลิซาเบธที่ว่าเธอต้องการ “ความจริงที่ซับซ้อน” (Complex truth) ไม่ใช่ “สูตรสำเร็จ” (Tabloid version) นั้น ช่างย้อนแย้งกับการกระทำของเธอที่ดูเหมือนจะสนใจในด้านที่ฉาบฉาวและน่าตื่นเต้นที่สุดของเรื่องราว! “เนื้อเรื่อง” จึงขับเคลื่อนด้วยความตึงเครียดระหว่าง “ผู้ถูกมอง” (เกรซี่) และ “ผู้มอง” (เอลิซาเบธ) เฮย์นส์ตั้งคำถามที่ท้าทายต่อผู้ชม: ศิลปะมีสิทธิ์ที่จะขุดคุ้ยบาดแผลของผู้อื่นหรือไม่? การ “ทำความเข้าใจ” (Understanding) กับ “การแสวงหาผลประโยชน์” (Exploitation) ห่างกันเพียงใด?! ภาพยนตร์ยังใช้ “จดหมาย” (The letters) จากอดีตเป็นเครื่องมือสำคัญในการทลายกำแพงการปฏิเสธความจริง มันทำหน้าที่เป็น “ความจริง” ที่ไม่อาจโต้แย้งได้ ซึ่งขัดแย้งกับ “เรื่องเล่า” ที่เกรซี่สร้างขึ้น เมื่อเอลิซาเบธนำจดหมายนี้มาอ่านในชั้นเรียนการแสดง มันคือจุดสูงสุดของการ “ขโมยอัตลักษณ์” ที่เธอได้กระทำ

โศกนาฏกรรมของ “เหยื่อ” ที่แท้จริง

ท่ามกลางการต่อสู้เชิงจิตวิทยาระหว่างผู้หญิงสองคนนี้ “เนื้อเรื่อง” กลับเผยให้เห็นโศกนาฏกรรมที่แท้จริงผ่านตัวละคร โจ ยู (รับบทโดย ชาร์ลส์ เมลตัน) เขาคือชายวัย 36 ปี ที่ถูกแช่แข็งทางพัฒนาการไว้ตั้งแต่อายุ 13 ปี เขาไม่เคยได้ใช้ชีวิตวัยรุ่น ไม่เคยได้สำรวจตัวตน และถูกบีบให้สวมบทบาท “สามี” และ “พ่อ” ตั้งแต่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ! การมาถึงของเอลิซาเบธจึงเปรียบเสมือนการ “ปลุก” โจ ให้ตื่นขึ้นมาจากสภาวะการปฏิเสธความจริงที่เขาสมรู้ร่วมคิดกับเกรซี่มาตลอด บทสนทนาของเขากับลูกชายเกี่ยวกับผีเสื้อ (Monarch butterflies) เป็นฉากที่สะเทือนใจอย่างลึกซึ้ง มันคือการที่เขาตระหนักได้เป็นครั้งแรกว่า ชีวิตของเขาเองก็ถูก “กักขัง” อยู่ในดักแด้ และเขาอาจจะไม่มีวันได้โบยบินเลย! “เนื้อเรื่อง” ของ “May December” จึงไม่ใช่การไต่สวนคดีเก่า แต่เป็นการผ่าตัดทางจิตวิทยาที่แสดงให้เห็นว่าอดีตไม่เคยตาย มันเพียงแค่ถูก “แสดง” ทับถมจนมองไม่เห็น และการรื้อฟื้นมันขึ้นมาใหม่ก็อันตรายไม่แพ้เหตุการณ์ดั้งเดิม

การวิเคราะห์ “ภาพ”: สุนทรียศาสตร์แห่งความประดิษฐ์และความอึดอัด

ท็อดด์ เฮย์นส์ คือผู้กำกับที่เข้าใจ “ภาษาภาพ” ของภาพยนตร์เมโลดราม่า (Melodrama) โดยเฉพาะอย่างยิ่งอิทธิพลจาก ดักลาส เซิร์ก (Douglas Sirk) ผู้กำกับยุค 50s ใน “May December” เฮย์นส์และผู้กำกับภาพ คริสโตเฟอร์ เบลาเวลท์ (Christopher Blauvelt) ได้ยกระดับสุนทรียศาสตร์นี้ไปสู่ความ “จงใจประดิษฐ์” (Intentional Artificiality) เพื่อรับใช้ธีมของเรื่องอย่างสมบูรณ์แบบ

การใช้ “กระจก” และ “การสะท้อน” (Mirrors and Reflections)

นี่คือองค์ประกอบทางภาพที่เด่นชัดที่สุดในภาพยนตร์เรื่องนี้ เฮย์นส์แทบจะไม่ปล่อยให้ตัวละคร (โดยเฉพาะเกรซี่และเอลิซาเบธ) อยู่ในเฟรมโดยปราศจากเงาสะท้อน ไม่ว่าจะในกระจกเงา หน้าต่าง หรือแม้แต่ผิวน้ำ

• สัญลักษณ์ของการเลียนแบบ: กระจกคือสัญลักษณ์ของการที่เอลิซาเบธกำลัง “สะท้อน” (Mirroring) ตัวตนของเกรซี่ มีฉากหนึ่งที่ทั้งสองยืนอยู่หน้ากระจกแต่งหน้า และภาพของพวกเธอก็ซ้อนทับกันราวกับเป็นคนๆ เดียว (ซึ่งเป็นการอ้างอิงถึงภาพยนตร์คลาสสิกอย่าง Persona (1966) ของ อิงมาร์ เบิร์กแมน)
• สัญลักษณ์ของอัตลักษณ์ที่แตกสลาย: กระจกยังแสดงถึงตัวตนที่ไม่สมบูรณ์และแตกสลายของเกรซี่ เธอต้องคอยส่องกระจกเพื่อยืนยัน “บทบาท” ที่เธอแสดงอยู่เสมอ

การจัดองค์ประกอบภาพ (Composition) และ “การซูม” (The Zoom)

เฮย์นส์จงใจใช้การ “ซูม” (Zoom) เข้าและออกอย่างช้าๆ ซึ่งเป็นเทคนิคที่ชวนให้นึกถึงละครโทรทัศน์ยุค 70s หรือ 80s (TV Movie of the Week) การซูมนี้สร้างผลลัพธ์สองประการ:

1. ความรู้สึก “แอบมอง” (Voyeurism): มันทำให้ผู้ชมรู้สึกเหมือนกำลัง “สอดแนม” ชีวิตของตัวละคร สร้างความอึดอัด และตอกย้ำธีมของการเฝ้ามอง
2. ความรู้สึก “เกินจริง” (Heightened Drama): การซูมเข้าไปที่ใบหน้าของตัวละครอย่างเชื่องช้าในจังหวะที่ดนตรีประกอบดังขึ้น สร้างความรู้สึก “ประดิษฐ์” และ “เสแสร้ง” มันบอกผู้ชมว่า “นี่คือการแสดง”

สภาพแวดล้อมในเมืองซาวานนาห์ (Savannah) ที่สวยงามแต่ดูไร้ชีวิตชีวา บ้านของเกรซี่และโจที่ดูสมบูรณ์แบบจนน่าขนลุก ทั้งหมดนี้คือ mise-en-scène (การจัดฉาก) ที่ตอกย้ำถึง “คุก” อันสวยงามที่พวกเขาสร้างขึ้นเพื่อกักขังตัวเอง

ดนตรีประกอบ: ความโกลาหลที่แทรกซึม

องค์ประกอบทาง “ภาพ” (ในความหมายกว้างคือสุนทรียศาสตร์) ที่ทรงพลังที่สุด อาจจะเป็น “เสียง” ดนตรีประกอบของ มาร์เซโล ซาร์วอส (Marcelo Zarvos) ซึ่งดัดแปลงมาจากดนตรีประกอบภาพยนตร์ The Go-Between (1971) ของ มิเชล เลอแกรนด์ (Michel Legrand)! ดนตรีนี้ “จงใจ” ที่จะไม่เข้ากับเหตุการณ์บนจอ มันดังขึ้นมาอย่างกะทันหันในฉากที่ดูธรรมดาที่สุด (เช่น เกรซี่เปิดตู้เย็น) เสียงเปียโนที่รุกเร้าและท่วงทำนองที่ดูล้นเกิน (Campy) สร้าง “ความไม่ลงรอยกันทางอารมณ์” (Emotional Dissonance) มันกำลังตะโกนบอกผู้ชมว่า ภายใต้พื้นผิวที่สงบนิ่งนี้ มีความวิปริตและความตื่นตระหนก (Panic) ซ่อนอยู่ ดนตรีนี้คือเสียงสะท้อนจากอดีตที่อื้อฉาว คือเสียงของ “แท็บลอยด์” ที่เอลิซาเบธพยายามจะหลีกหนี แต่กลับกลายเป็นส่วนหนึ่งของมันเสียเอง

การวิเคราะห์ “การแสดง”: สงครามจิตวิทยาของสามอัตลักษณ์

“May December” คือเวทีปล่อยของ (Masterclass) ของนักแสดงทั้งสาม ที่ต้องถ่ายทอด “การแสดงซ้อนการแสดง”

จูลีแอนน์ มัวร์ (Julianne Moore) ในบท เกรซี่ แอทเธอร์ตัน-ยู

มัวร์ คือศูนย์กลางของความคลุมเครือทั้งหมด เธอมอบการแสดงที่เปราะบางจนน่าอึดอัด เกรซี่ของมัวร์คือ “เด็กสาว” ที่ติดอยู่ในร่างของผู้ใหญ่ เธอใช้ “เสียงที่เล็กและสูง” (Lisp) ราวกับเด็กน้อยที่ต้องการความคุ้มครอง! คำถามสำคัญที่มัวร์ทิ้งไว้ให้ผู้ชมคือ: เกรซี่ “แกล้งทำ” หรือเธอ “เชื่อ” ในเรื่องเล่าของตัวเองจริงๆ? การแสดงของมัวร์ชี้ไปในทางที่น่าสะพรึงกลัวกว่า คือเธอ “เชื่อ” อย่างสุดหัวใจว่าเธอคือเหยื่อของสถานการณ์ เธอยังคงมองตัวเองเป็น “เด็กสาว” ที่มีความรัก การปฏิเสธความจริงของเธอนั้นสมบูรณ์แบบจนกลายเป็นเกราะที่ไม่มีใครทลายได้ ฉากที่เธอล้มลงร้องไห้เมื่อตระหนักว่าลูกๆ กำลังจะจากไป ไม่ใช่การร้องไห้เพื่อลูก แต่คือการร้องไห้ที่ “บทบาท” ของเธอในฐานะ “แม่” (ซึ่งเป็นเกราะป้องกันชิ้นสุดท้าย) กำลังจะหายไป

นาตาลี พอร์ตแมน (Natalie Portman) ในบท เอลิซาเบธ แบร์รี่

พอร์ตแมน คือ “แวมไพร์” ทางอารมณ์ เธอเล่นบทเอลิซาเบธด้วยความเยือกเย็น การคำนวณ และความทะเยอทะยานที่ซ่อนอยู่ใต้รอยยิ้มที่เป็นมิตร “การแสดง” ของเอลิซาเบธคือการ “เห็นอกเห็นใจจอมปลอม” (Feigned Empathy)! พอร์ตแมนถ่ายทอดกระบวนการ “ดูดกลืน” ตัวตนของเกรซี่ได้อย่างน่าทึ่ง เราเห็นเธอค่อยๆ ซึมซับท่าทาง การแต่งหน้า และโดยเฉพาะอย่างยิ่ง “เสียงพูด” ของเกรซี่ ฉากที่ทรงพลังที่สุดของพอร์ตแมน คือฉากที่เธอ “แสดง” เป็นเกรซี่ในชั้นเรียนการแสดง (Monologue) มันคือการแสดงที่ยอดเยี่ยมในทางเทคนิค แต่ไร้ซึ่งจิตวิญญาณและความเข้าใจที่แท้จริง มันเปิดโปงว่าสำหรับเอลิซาเบธ นี่ไม่ใช่การค้นหาความจริง แต่คือการ “ล่าเหยื่อ” เพื่อรางวัลทางการแสดง

ชาร์ลส์ เมลตัน (Charles Melton) ในบท โจ ยู

ในขณะที่สองนักแสดงหญิงกำลังต่อสู้กันด้วยการแสดงที่เปิดเผย (Externalized performance) ชาร์ลส์ เมลตัน กลับมอบการแสดงที่เงียบงันแต่ทรงพลังที่สุด (Internalized performance) เขาคือหัวใจและโศกนาฏกรรมที่แท้จริงของเรื่อง! เมลตันแสดงเป็นชายผู้มี “พัฒนาการที่หยุดชะงัก” (Arrested Development) ได้อย่างน่าเชื่อถือ สายตาของเขามักจะว่างเปล่า ราวกับว่าเขาไม่ได้อยู่ที่นั่นจริงๆ เขาคือ “นักแสดงสมทบ” ในชีวิตของตัวเองมาตลอด 20 ปี! การแสดงของเมลตันระเบิดออกมาในสองฉากสำคัญ: ฉากบนดาดฟ้าที่เขาเผชิญหน้ากับเอลิซาเบธเกี่ยวกับอดีต และฉากที่เขาสูบกัญชากับลูกชาย มันคือการตื่นรู้ที่ล่าช้าไป 20 ปี (A delayed coming-of-age) เมลตันทำให้เราเห็น “เด็กชายอายุ 13” ที่ติดอยู่ในร่างชายวัย 36 ได้อย่างเจ็บปวด การแสดงของเขาคือสิ่งที่ตอกย้ำ “ราคา” ที่ต้องจ่ายสำหรับ “เรื่องเล่า” ที่เกรซี่สร้างขึ้น และเป็นสิ่งที่เอลิซาเบธไม่เคยพยายามทำความเข้าใจอย่างแท้จริง

บทสรุป: ความจริงที่ถูกแช่แข็ง

“May December” (รัก ร่าน ร้าย) ไม่ใช่ภาพยนตร์ที่มอบความพึงพอใจทางศีลธรรม มันไม่ใช่การไถ่บาป และไม่มี “คนดี” ในเรื่องนี้ ชื่อไทย “รัก ร่าน ร้าย” แม้จะฟังดูฉูดฉาด แต่ก็อาจสะท้อนถึงองค์ประกอบทั้งสามของตัวละครหลัก (ความรักที่โจยึดถือ, ความร่านที่สังคมตราหน้าเกรซี่, และความร้ายกาจในการล่าเหยื่อของเอลิซาเบธ)!  ท็อดด์ เฮย์นส์ ได้สร้างผลงานชิ้นเอกที่เย็นเยียบและซับซ้อน มันคือการวิพากษ์สังคมที่เสพติดเรื่องอื้อฉาว (Scandal-obsessed culture) และวิพากษ์กระบวนการสร้าง “ศิลปะ” ที่มักอ้างความชอบธรรมในการขุดคุ้ยบาดแผลของผู้อื่น ภาพยนตร์จบลงด้วยการที่เอลิซาเบธ “สวมบทบาท” เป็นเกรซี่หน้ากล้องได้อย่างสมบูรณ์แบบ แต่เธอกลับไม่เข้าใจแก่นแท้ของโศกนาฏกรรมนั้นเลย ในขณะที่โจ ผู้เป็นเหยื่อที่แท้จริง ยังคงติดอยู่ในอดีตที่ไม่เคยถูกแก้ไข “May December” คือภาพยนตร์ที่ทิ้งรอยแผลไว้กับผู้ชม มันบังคับให้เราตั้งคำถามกับ “การมอง” ของเราเอง ว่าในขณะที่เรากำลังวิพากษ์วิจารณ์ตัวละครเหล่านี้ เรากำลังกลายเป็น “เอลิซาเบธ” ผู้เสพติดเรื่องราวของผู้อื่นโดยไม่รู้ตัวหรือไม่ นี่คือผลงานทางปัญญาที่ท้าทาย ซับซ้อน และน่าขนลุกที่สุดเรื่องหนึ่งในรอบทศวรรษ รับชมหนัง May December (2023) รัก ร่าน ร้าย  ได้ที่ movie24hd