รีวิวหนัง Napoleon (2023) จักรพรรดินโปเลียน

“Napoleon” (2023) ของผู้กำกับ ริดลีย์ สก็อตต์ (Ridley Scott) มิใช่เพียงภาพยนตร์ชีวประวัติ (Biopic) แต่คือการประกาศเจตนารมณ์อันทะเยอทะยาน ที่จะประมวลมหากาพย์แห่งชีวิตของหนึ่งในบุรุษผู้ทรงอิทธิพลและซับซ้อนที่สุดในประวัติศาสตร์โลก ให้บีบอัดอยู่ในกรอบเวลาของศิลปะภาพยนตร์ นี่คือการโคจรมาพบกันของสองยักษ์ใหญ่: “จิตรกร” ผู้เลื่องชื่อด้านการสร้างภาพอันยิ่งใหญ่ (สก็อตต์) และ “จอมทัพ” ผู้เป็นสัญลักษณ์ของความเปลี่ยนแปลง (นโปเลียน)

ผลลัพธ์ที่ได้คือปรากฏการณ์ทางภาพยนตร์ที่แตกแยกในตัวเองอย่างรุนแรง (A Severely Fractured Spectacle) “Napoleon” คือผลงานที่สถาปนาตนเองขึ้นเป็น “มรดก” ด้านงานสร้างและความมหึมาทางสายตา แตในขณะเดียวกัน ก็กลับกลายเป็น “โศกนาฏกรรม” ในแง่ของการสำรวจมิติทางจิตวิทยาและโครงสร้างการเล่าเรื่อง

มันคือยักษ์ใหญ่ที่สง่างามซึ่งยืนอยู่บนฐานทัพที่สั่นคลอน การประเมินคุณค่าของ “Napoleon” จึงไม่สามารถมองเพียงองค์รวมได้ แต่ต้องทำการ “ผ่าตัด” แยกส่วนอย่างชัดเจน ระหว่าง “สิ่งที่ตาเห็น” (The Spectacle) กับ “สิ่งที่ใจสัมผัส” (The Substance) ซึ่งในที่นี้ องค์ประกอบทั้งสองกลับดำเนินไปในทิศทางที่ขัดแย้งกันอย่างสิ้นเชิง! บทวิเคราะห์ฉบับนี้จะมุ่งเน้นการวิพากษ์องค์ประกอบสามส่วนหลัก ได้แก่ โครงสร้างการเล่าเรื่อง, สุนทรียศาสตร์ทางภาพ และประสิทธิภาพของนักแสดง เพื่อถอดรหัสความสำเร็จและความล้มเหลวที่เกิดขึ้นพร้อมกันภายในผลงานชิ้นนี้

การวิเคราะห์โครงสร้างการเล่าเรื่อง: การลดทอนประวัติศาสตร์สู่ความสัมพันธ์ที่คับแคบ

ปัญหาที่ใหญ่หลวงที่สุดของ “Napoleon” ไม่ได้อยู่ที่สิ่งที่มัน “แสดง” แต่อยู่ที่สิ่งที่มัน “เลือกที่จะไม่แสดง” และ “วิธีที่มันเลือกจะเล่า” บทภาพยนตร์โดย เดวิด สการ์ปา (David Scarpa) ได้ตัดสินใจเดิมพันครั้งใหญ่ โดยการ “ลดทอน” (Reduce) มหากาพย์ที่ซับซ้อนซึ่งครอบคลุมทั้งการเมือง, การทหาร, การปฏิวัติ และการปฏิรูปกฎหมาย ให้กลายเป็นเพียงฉากหลังของความสัมพันธ์เชิงจิตวิทยาอันบิดเบี้ยวระหว่าง นโปเลียน และ โฌเซฟีน (Joséphine)

การล่มสลายของ “มหากาพย์” (The Collapse of the Epic):! “Napoleon” ไม่ใช่ภาพยนตร์ชีวประวัติที่สมบูรณ์ แต่มันคือ “อัลบั้มรวมฮิต” (Greatest Hits Compilation) ที่ถูกร้อยเรียงอย่างหลวมๆ ฉากสำคัญในประวัติศาสตร์—การรบที่ตูล็อง, การปฏิวัติ, การปราบจลาจล, การรบที่ปิรามิด, การรัฐประหาร, ยุทธการเอาสเตอร์ลิตซ์, การบุกรัสเซีย และ วอเตอร์ลู—ถูกนำเสนอในลักษณะของ “ฉาก” (Set-piece) ที่ถูกตัดสลับอย่างรวดเร็ว โครงสร้างการเล่าเรื่องมีลักษณะเป็น “episodic” (แบ่งเป็นตอนๆ) อย่างชัดเจน แต่สิ่งที่เชื่อมโยง “ตอน”

เหล่านี้เข้าด้วยกัน กลับไม่ใช่ “ตรรกะทางการเมือง” หรือ “อัจฉริยภาพทางการทหาร” แต่เป็น “จดหมายรัก” หรือ “จดหมายแห่งความหึงหวง” ที่นโปเลียนเขียนถึงโฌเซฟีน การตัดสินใจเชิงโครงสร้างนี้ได้สร้างปัญหาที่ร้ายแรงที่สุด! ประการแรก มันทำลาย “อัจฉริยภาพ” ของนโปเลียนอย่างสิ้นเชิง ภาพยนตร์ไม่เคยอธิบาย “ว่าทำไม” ชายผู้นี้จึงเป็นอัจฉริยะ เราไม่เห็นกระบวนการคิด, การวางแผน, หรือกลยุทธ์ที่แยบยล เราเห็นเพียงเขา “อยู่ที่นั่น” (Toulon), “สั่งการ” (Austerlitz), และ “พ่ายแพ้” (Waterloo) อัจฉริยภาพของเขากลายเป็นสิ่งที่บทภาพยนตร์ “บอก” (Told) แต่ไม่เคย “แสดง” (Shown) ให้เราเชื่อ

ประการที่สอง มันสร้าง “โทนเรื่อง” (Tone) ที่ขัดแย้งกันอย่างรุนแรง ภาพยนตร์ไม่สามารถตัดสินใจได้ว่าจะเป็น “มหากาพย์สงคราม” (War Epic) ที่จริงจัง หรือ “ตลกร้ายเชิงเสียดสี” (Black Comedy) เกี่ยวกับความสัมพันธ์ที่วิปริต ฉากหนึ่งเราอาจกำลังชมยุทธการที่โหดเหี้ยมและสมจริง แต่อีกฉากหนึ่งเรากลับต้องชมฉากการแสดงความรักที่เก้งก้างและเกือบจะน่าหัวเราะของตัวเอกทั้งสอง ความไม่สม่ำเสมอนี้ทำให้ผู้ชมไม่สามารถ “จม” (Immerse) อยู่ในอารมณ์ใดอารมณ์หนึ่งได้อย่างสุดทาง

โฌเซฟีน ในฐานะศูนย์กลางที่บิดเบือน (The Distorting Josephine-centric Thesis):

แก่นเรื่อง (Thesis) ที่ภาพยนตร์พยายามนำเสนอคือ “เขาพิชิตโลกเพื่อความรักของเธอ” นี่คือการตีความที่คับแคบและดูถูกมิติของตัวละครทั้งสองอย่างรุนแรง! นโปเลียน โบนาปาร์ต ในประวัติศาสตร์ คือผลผลิตของยุคเรืองปัญญา (Enlightenment), ความโกลาหลของการปฏิวัติฝรั่งเศส, และความทะเยอทะยานส่วนตัวที่ซับซ้อน แต่ในภาพยนตร์เรื่องนี้ เขาถูกลดทอนลงเหลือเพียง “ชายผู้มีปมด้อย” (Insecure Man-child) ที่ขับเคลื่อนด้วยความต้องการทางเพศและความหึงหวง เขาไม่ได้พิชิตอียิปต์เพื่อตัดเส้นทางอังกฤษ แต่เขาไปที่นั่นเพราะได้ยินข่าวลือว่าภรรยานอกใจ

ในขณะเดียวกัน โฌเซฟีน ผู้ซึ่งในประวัติศาสตร์เป็นสตรีที่มีเสน่ห์, มีไหวพริบทางการเมือง, และเป็นผู้รอดชีวิตที่ชาญฉลาด ก็ถูกจำกัดบทบาทให้เป็น “วัตถุแห่งความปรารถนา” (Object of Desire) และ “เครื่องมือทางพล็อต” (Plot Device) มากกว่าจะเป็นมนุษย์ที่มีมิติ ความสัมพันธ์ของทั้งสองจึงไม่ได้ดูเหมือน “ความรักที่ยิ่งใหญ่” (Great Romance) แต่ดูเหมือน “พันธะแห่งการพึ่งพาที่เป็นพิษ” (Toxic Co-dependency)! โครงสร้างการเล่าเรื่องของ “Napoleon” จึงเป็นความล้มเหลวเชิงกลยุทธ์ มันพยายามจะเล่าเรื่องที่ “เล็ก” (ความสัมพันธ์) ภายในกรอบที่ “ใหญ่” (ประวัติศาสตร์) แต่กลับกลายเป็นการบ่อนทำลายความยิ่งใหญ่ขององค์ประกอบทั้งสองไปพร้อมกัน

สุนทรียศาสตร์ทางภาพ: ชัยชนะอันสมบูรณ์แบบของ “จิตรกร”

หากโครงสร้างการเล่าเรื่องคือความพ่ายแพ้ที่วอเตอร์ลู สุนทรียศาสตร์ทางภาพก็คือชัยชนะที่เอาสเตอร์ลิตซ์ “Napoleon” คือผลงานระดับ “มาสเตอร์พีซ” ในเชิงเทคนิค และเป็นข้อพิสูจน์ว่าเหตุใด ริดลีย์ สก็อตต์ จึงยังคงเป็นหนึ่งในผู้กำกับที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในโลกในด้านการ “สร้างภาพ”

องค์ประกอบศิลป์และการกำกับภาพ (Composition and Cinematography):! ริดลีย์ สก็อตต์ ไม่ได้ “ถ่าย” ภาพยนตร์ เขา “วาด” มัน ทุกเฟรมใน “Napoleon” ถูกจัดองค์ประกอบอย่างประณีตราวกับ “ภาพวาดสีน้ำมัน” (Oil Painting) ในยุคคลาสสิก โดยเฉพาะการอ้างอิงถึงผลงานของ ฌัก-หลุยส์ ดาวิด (Jacques-Louis David) ผู้บันทึกภาพของนโปเลียนไว้ในประวัติศาสตร์

การกำกับภาพโดย ดาริอุส วอลสกี (Dariusz Wolski) ผู้ร่วมงานขาประจำของสก็อตต์ เลือกใช้ “จานสี” (Color Palette) ที่หม่นหมองและเยือกเย็น (Desaturated and Cold) โทนสีเทา, สีฟ้าซีด, และสีน้ำตาลโคลน ปกคลุมภาพยนตร์ทั้งเรื่อง สร้างบรรยากาศที่หนักอึ้ง, จริงจัง, และปราศจากความโรแมนติก แสงสว่างมักจะถูกใช้เพื่อสร้าง “คอนทราสต์” (Contrast) ที่รุนแรง สะท้อนถึงสภาวะจิตใจที่แตกแยกของยุคสมัย

มหกรรมการออกแบบงานสร้าง (Production Design Spectacle):! อาร์เธอร์ แม็กซ์ (Arthur Max) ผู้ออกแบบงานสร้าง ได้เนรมิตโลกยุคปลายศตวรรษที่ 18 และต้นศตวรรษที่ 19 ขึ้นมาใหม่ได้อย่างน่าทึ่ง ความสำเร็จของ “Napoleon” คือการสร้าง “สเกล” (Scale) ที่จับต้องได้จริง ในยุคที่ภาพยนตร์ส่วนใหญ่จมอยู่ใน “กรีนสกรีน”

เรา “รู้สึก” ถึงความยิ่งใหญ่ของพระราชวัง, ความสกปรกของท้องถนนในปารีส, และความหนาวเหน็บของทุ่งหญ้าในรัสเซีย เสื้อผ้า, อุปกรณ์ประกอบฉาก, และอาวุธยุทโธปกรณ์ ถูกวิจัยและสร้างขึ้นใหม่ด้วยความเคารพต่อประวัติศาสตร์อย่างสูงสุด

ฉากสงคราม: “ลายเซ็น” ของริดลีย์ สก็อตต์ (The Ridley Scott Signature Battles):! นี่คือจุดที่ภาพยนตร์เปล่งประกายที่สุด สก็อตต์ คือ “นายพล” ตัวจริงในสนามรบแห่งการถ่ายทำ ฉากสงครามใน “Napoleon” นั้น “ดิบ” (Raw), “ดุดัน” (Brutal), และ “มหึมา” (Colossal)

• ยุทธการเอาสเตอร์ลิตซ์ (Austerlitz): คือฉากที่สมบูรณ์แบบที่สุดของภาพยนตร์ การใช้กลยุทธ์หลอกล่อศัตรูลงไปบนพื้นน้ำแข็ง และการยิงปืนใหญ่ทำลายน้ำแข็งนั้น คือ “การแสดงภาพ” (Visualization) ที่น่าสะพรึงกลัวและงดงามในเวลาเดียวกัน เสียงของน้ำแข็งที่แตก, เสียงกรีดร้องของทหารและม้าที่จมดิ่ง, และภาพของเลือดที่ย้อมผืนน้ำสีแดง คือบทกวีแห่งความตาย
• ยุทธการวอเตอร์ลู (Waterloo): คือการนำเสนอความโกลาหล, ความโคลนตม, และความเหนื่อยล้าของสงครามได้อย่างสมจริง การปะทะกันของทหารม้า, การตั้งแถวสี่เหลี่ยมจัตุรัส (Infantry Square), และการยิงปืนใหญ่ที่ไร้ความปรานี แสดงให้เห็นถึง “สภาวะนรกบนดิน” (Hell on Earth)

อย่างไรก็ตาม แม้ฉากสงครามเหล่านี้จะน่าทึ่งในเชิงเทคนิค แต่พวกมันกลับ “กลวงเปล่า” ในเชิงอารมณ์ (Emotionally Hollow) อันเป็นผลมาจากความล้มเหลวของโครงสร้างการเล่าเรื่องในข้อที่ 1 เมื่อเราไม่ผูกพันกับตัวละคร หรือไม่เข้าใจ “เดิมพัน” ที่แท้จริงของสงคราม ฉากเหล่านี้จึงกลายเป็นเพียง “มหกรรมทางสายตา” ที่น่าตื่นตาทว่าปราศจากจิตวิญญาณ

ประสิทธิภาพของนักแสดง: การตีความที่ท้าทาย หรือ การหลงทิศทาง?

การแสดงใน “Napoleon” คือศูนย์กลางของความขัดแย้งทั้งหมด นักแสดงทั้งสอง (และผู้กำกับ) ได้เลือก “การตีความ” (Interpretation) ที่กล้าหาญและท้าทาย แต่ก็นำไปสู่คำถามว่า มันคือการตีความที่ “ถูกต้อง” หรือ “เหมาะสม” กับภาพยนตร์หรือไม่

วาคีน ฟินิกซ์ (Joaquin Phoenix) ในบท นโปเลียน:! นี่คือการแสดงที่ “ทำลาย” (Deconstruct) ภาพจำของนโปเลียนที่ประวัติศาสตร์สร้างไว้โดยสิ้นเชิง ฟินิกซ์ไม่ได้แสดงเป็น “จอมทัพ” ผู้สง่างาม, เปี่ยมด้วยบารมี (Charisma), และเป็นนักปราศรัยที่ปลุกเร้าจิตใจ แต่เขาเลือกที่จะแสดงเป็น “ชายผู้ประหลาด” (An Awkward Man)

• การแสดงที่ “เก็บกด” (Internalized Performance): นโปเลียนของฟินิกซ์ คือชายที่ “ไม่มั่นคงทางอารมณ์” (Emotionally Insecure), “อึดอัดในการเข้าสังคม” (Socially Awkward), และ “เก็บกด” เขาพูดด้วยเสียงพึมพำ, มีท่าทีเก้งก้าง, และแสดงความรู้สึกผ่านการ “ฮึดฮัด” (Harrumph) มากกว่าการเปล่งวาจา
• ความกล้าหาญ หรือ ความล้มเหลว?: ในแง่หนึ่ง นี่คือการตีความที่กล้าหาญ มันคือการ “ปอกเปลือก” ตำนาน (Myth) เพื่อแสดงให้เห็น “มนุษย์” (Man) ที่เปราะบางและมีปมด้อยอยู่ภายใน
• ปัญหาใหญ่: ปัญหาคือการแสดงนี้ “ขัดแย้ง” กับสิ่งที่เกิดขึ้นบนจออย่างรุนแรง เรา “ไม่เชื่อ” เลยว่า ชายที่ประหลาดและพึมพำผู้นี้ จะสามารถ “สร้างแรงบันดาลใจ” (Inspire) ให้ทหารนับแสนคนเดินตามเขาไปตายในรัสเซียได้ เรา “ไม่เชื่อ” ว่าเขาคืออัจฉริยะทางการเมืองที่สามารถพลิกแผ่นดินฝรั่งเศสได้ การแสดงของฟินิกซ์อาจจะ “น่าสนใจ” ในเชิงจิตวิเคราะห์ แต่ “ล้มเหลว” ในเชิง “การเล่าเรื่อง” ของมหากาพย์ มันสร้าง “ช่องว่าง” (Disconnect) ที่ใหญ่เกินไประหว่าง “ตัวละคร” กับ “การกระทำ” ของเขา

วาเนสซา เคอร์บี (Vanessa Kirby) ในบท โฌเซฟีน: ในทางกลับกัน วาเนสซา เคอร์บี คือ “ผู้ชนะ” ที่แท้จริงของภาพยนตร์เรื่องนี้ เธอ “ขโมย” ทุกฉากที่ปรากฏตัว และดูเหมือนจะเป็นคนเดียวที่เข้าใจ “โทนเรื่อง” ที่สับสนนี้

• ความซับซ้อนที่เหนือกว่า: เคอร์บี แสดงบทโฌเซฟีนได้ “เหนือกว่า” ที่บทเขียนไว้ เธอไม่ได้เป็นเพียง “เหยื่อ” หรือ “ผู้ยั่วยวน” แต่เธอคือ “ผู้คุมเกม” (Game Master) ที่ชาญฉลาด
• เสน่ห์และความเปราะบาง: เคอร์บี ถ่ายทอด “เสน่ห์” (Charisma) ที่นโปเลียนของฟินิกซ์ขาดหายไปได้อย่างสมบูรณ์แบบ เธอใช้ความเงียบ, รอยยิ้มที่ลึกลับ, และสายตาที่ทรงพลัง ในการควบคุมสถานการณ์ แต่ในขณะเดียวกัน เธอก็สามารถถ่ายทอด “ความเปราะบาง” และ “ความกลัว” ของผู้หญิงที่ต้องดิ้นรนเพื่อเอาชีวิตรอดในโลกที่ขับเคลื่อนโดยผู้ชายได้อย่างน่าทึ่ง (เช่น ฉากการหย่าร้าง)

“เคมี” ระหว่างฟินิกซ์และเคอร์บีนั้น “ประหลาด” มันไม่ใช่ “เคมีโรแมนติก” (Romantic Chemistry) แต่เป็น “เคมีแห่งการต่อสู้ทางอำนาจ” (Power Struggle Chemistry) ที่น่าอึดอัด ซึ่งแม้จะน่าสนใจในตัวเอง แต่ก็ไม่สามารถแบกรับน้ำหนักของ “มหากาพย์แห่งความรัก” ที่ภาพยนตร์พยายามจะขายได้

บทสรุป: อนุสาวรีย์ที่งดงาม แต่กลวงเปล่า

“Napoleon” (2023) คือสงครามที่เกิดขึ้นภายในตัวภาพยนตร์เอง มันคือการต่อสู้ระหว่าง “ริดลีย์ สก็อตต์ จิตรกรผู้ยิ่งใหญ่” กับ “ริดลีย์ สก็อตต์ นักเล่าเรื่องที่เหนื่อยล้า”! ในฐานะ “มหกรรมทางสายตา” (Visual Spectacle) มันคือหนึ่งในภาพยนตร์ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดแห่งปี ฉากสงคราม, งานสร้าง, และองค์ประกอบภาพ คือความสำเร็จที่ไร้ข้อกังขา

แต่ในฐานะ “ภาพยนตร์ชีวประวัติ” หรือ “การสำรวจตัวละคร” มันคือความล้มเหลวที่น่าผิดหวัง มันเลือกที่จะ “ลดทอน” หนึ่งในบุรุษที่ซับซ้อนที่สุดในประวัติศาสตร์ ให้กลายเป็นเพียง “ทาสรัก” ที่มีปัญหาในการเข้าสังคม และทอดทิ้ง “อัจฉริยภาพ” ที่แท้จริงของเขาไว้ข้างทาง

“Napoleon” จึงเป็นเหมือน “อนุสาวรีย์” ที่สลักเสลาอย่างวิจิตรตระการตา แต่เมื่อเราก้าวเข้าไปใกล้ กลับพบว่าภายในนั้น “กลวงเปล่า” (Hollow) มันคือภาพยนตร์ที่ยิ่งใหญ่ที่ “น่าชม” แต่ไม่ “น่าจดจำ” และนั่นอาจเป็นโศกนาฏกรรมที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของผลงานชิ้นนี้ รับชมหนัง Napoleon (2023) จักรพรรดินโปเลียน  ได้ที่ movie24hd